Onderduiken in Eindhoven tijdens de oorlog (1940-1944)

Onderduikers

Onderduiker is iemand die zich schuil houdt om te ontkomen aan arrestatie of deportatie. Eindhoven, heeft begin 1940 ruim 113.000 inwoners, kende tijdens de oorlogsjaren vele soorten van onderduikers, het ging meestal om: "het verbergen van personen op een adres waar zij niet geregistreerd stonden". Soms werden geheime ruimtes gecreëerd waar de onderduikers zich tijdelijk moesten schuilhouden. Vooral jonge kinderen namen deel aan een ‘pleeggezin’ en met valse papieren aan de familie toegevoegd en gingen vaak gewoon naar school.
Met een goed vervalste ID-bewijs of persoonsbewijs, kon men als een ander persoon gewoon vrij rondlopen en werken. 
Zo'n duizend mensen zijn bij Philips ondergebracht, zogenaamd om te werken en met een valse ID. Hierdoor hadden deze personen een redelijk normaal leven geleid.
Het onderduiken gebeurde om te ontkomen aan de Arbeitseinsatz of Joodse deportatie. Ook studenten, politieke- of vakbondsmensen en militairen moesten onderduiken.
De meeste onderduikers waren niet actief in het verzet.

De bevrijding op 18 september 1944, zorgde ervoor dat relatief veel onderduikers in Eindhoven de oorlog hebben overleeft. Bijna alle Joodse inwoners die waren ondergedoken, overleven de oorlog. Ook de meeste van de "arbeitseinsatz" weigeraars hebben de onderduikperiode overleefd. 
 Hilda Verwey-Jonker heeft in bevolkingsregister ruim duizend vervalsingen toegepast en daarmee vele duikers laten verdwijnen of een nieuw persoonsbewijs gegeven en daarmee levens gered.
Want: wanneer de onderduik ontdekt werd, werden de onderduikers direct gedeporteerd. Ook de onderduikgevers werden in bijna alle gevallen gevangen gezet en stierven in kampen onder slechte of zware omstandigheden.
Het Strijpse onderduikarchief bevat zo'n 200 namen, zie documenten hieronder. Deze zijn aangetroffen in het Stadsarchief van Eindhoven.

Verhalen

Peter Buddemeijer vertelt in ED 16 september 2020 hoe zijn ouders een joods echtpaar, Godschalk onderdak boden op hun zolder, Lijmbeekstraat 217 Eindhoven. De woning is niet klein maar ook niet al te groot huis zo’n 113 m². Geen 2e wc en toen nog een grote open zolder waar het Joods echtpaar verstopt werd. Was eigenlijk de speelplek van kinderen Buddemeijer, opeens verboden terrein, want volgens Peter’s ouders woonden daar tijdelijk Zwarte Piet. Toen de oorlog was afgelopen vertelden mijn ouders "dat het geen pieten maar Joodse onderduikers waren". Ze hebben daar weken, of maanden gezeten. Mijn ouders zorgden voor hen. Sjouwden emmers poep en plas van boven naar beneden, kookten voor hen en zorgden voor kleding. We snappen nou nog niet hoe die mensen dat daar boven hebben volgehouden.”
Op een gegeven moment werd mijn moeder zenuwachtig, ze durfde het niet meer aan. Op Joodse onderduikers verborgen houden, stond de doodstraf. Midden in de nacht heeft vader hen toen naar Duizel gebracht naar een ander onderduikadres. De Godschalk's overleven de oorlog.

De Colet's hadden twee Joodse onderduikers. Ondanks het gevaar dat op de loer lag, werden er ’s avonds twee stoelen buitengezet. Dat was het enige moment waarop meneer en mevrouw Thalmann buiten kwamen. De rest van de tijd zaten ze binnen. We speelden spelletjes. Zo heb ik van hen leren kaarten en zij leerde beter Nederlands van mij.
De zolderkamer was hun onderduik vertrek, overdag zaten meneer Julius en mevrouw Henny Thalmann vaak beneden. ,,We hielden dan de gordijnen dicht. Steeds hoorden wij: 'Waarom zijn die gordijnen toch altijd dicht bij jullie, waait het soms hard door de kieren?' Ik zei niks. Het was ook niet gemakkelijk dat ik geen vriendinnetjes mee naar huis kon nemen. Dan kom je alleen te staan. Op school ging het niet goed met mij", vertelt later Riet de Rooij-Colet. ,,Dat kwam toch wel door de spanningen, denk ik." Het waren aardige mensen, maar ook wat afstandelijk. We noemden ze nooit bij hun voornaam, het was altijd 'mevrouw' en 'meneer'. We werden er niet eigen mee." De Colet's hadden geen contact met de Eindhovense L.O. 

De Duitser Bernard Erich Schäffner, geboren in Würzburg op 11 augustus 1918, woonden al jaren in Eindhoven en was o.a. medeoprichter van Scoutinggroep De Roode Vlam in Eindhoven. Omdat hij Duitser was is hij opgeroepen om dienst te nemen in het leger. Door administratieve fouten van Nederlandse zijde voor de oorlog, was hij niet tot Nederlander genaturaliseerd. Hij is opgeroepen zich te melden bij de Constant Rebecquekazerne. Na twee nachten aldaar vluchtte hij. Via het verzet kreeg hij een andere persoonsbewijs en werkte hij tijdens de oorlogsjaren gewoon op het postkantoor aan de Begijnhof onder een totaal andere naam.  Bron: https://vrijheid.scouting.nl/
Hieronder meer verhalen en links naar verhalen.

De Eindhovens L.O. (Landelijke organisatie voor hulp aan onderduikers).

In Eindhoven zijn in de zomer van 1943 twee groepen die onderduikers helpen, één van Katholieke, één van Protestantse origine. Snel gaan ze samen werken, niet zonder gevaar. Na de arrestatie van Piet Goede (werkzaam Philips), november 1943, die op dat moment LO leider van Eindhoven was, nam Jan Custers (werkzaam bij Philips NatLab) tijdelijk het L.O. leiderschap in Eindhoven over. Niet veel later nam Ad v.d. Holst en zijn echtgenote, de leiding over van november '43 tot februari 1944. Ook Holst moest hierna onderduiken, nadat zijn koerier in Venlo was opgepakt en door de SD onderdruk was gezet om een omschrijving van hem te geven. Opnieuw neemt J. Custers de leiding van de Eindhovense afdeling van de L.O. over. Uit elke katholieke parochie zat een geestelijke in de L.O., terwijl ook de predikanten in de Drentse buurt waren ingeschakeld. Ook uit de wijken waren vertegenwoordigers, zo komt Jacques Hermans, uit Strijp, in augustus 1943 in contact met de L.O.
Omdat veel archief vanuit Strijp bewaart zijn gebleven, is er veel informatie vanuit het Strijpse gezichtspunt.

Strijpse L.O. afdeling

1942 -1944

Jacques Hermans schrijft: "De snelle groei hiervan, deed mij spoedig besluiten om P.J. Haagen, eerst onder de naam "Pierre” later "Tom" als koerier aan te zoeken. Mede aan zijn werklust en vaderlandsliefde is de snelle groei van het verzet in onze wijk [Strijp] van Eindhoven, maar ook in Eindhoven, mogelijk geweest. Daar ik ook mijn zaak moest behartigen, nam ik J. Daamen "Johnie", in vertrouwen om mede de administratie te voeren. We hielden ons toen bezig met alle mogelijke werkzaamheden voor onderduikers. Het vervalsen van P.B.'s, het op valse papieren terug halen, of laten halen van distributiebescheiden, het inzamelen van gelden, en het verkregen geld zo goed mogelijk verdelen.Voor dit doel werd ook van degene die het missen kon fl.5.-- per bonkaart verlangd, daar wij dit geld voor steun aan onbemiddelden niet konden missen. De latere oprichting van het N.S.F. (Nationaal Steun Fonds) leidde automatisch tot opheffing van betaling van bonkaarten. Ook met de vervalsingen ging het beter, toen de interstedelijke koerier Dick F.C. (Dick Bolhuis) regelmatig kwam aanlopen. Inmiddels had ik contact opgenomen met de in onze wijk ook werkende personen, Onno (Rinzema) en X.X. (Walhout) deze werkten met diverse personen over geheel Eindhoven. Door Tom werd contact gelegd bij Philips, op valse papieren werden daar door ons een duizendtal onderduikers ondergebracht, evenals bij diverse andere werkgevers ter plaatse. Gevaarlijkere gevallen werden via de plaatselijke L.O. naar het platteland afgevoerd. Alle werkzaamheden hiervoor werden bij mij in het kantoortje achter de zaak (drogisterij en fotohandel "Het Kruispunt", Strijpsestraat 184), uitgevoerd. Helaas werd in oktober de plaatselijke leider van de L.O. Piet Goede gearresteerd, we konden op generlei wijze iets afdoende voor hem doen. Piet Goede werd opgevolgd door Ad. (A. v.d. Holst) en zijn echtgenote. Piet Goede werd opgevolgd door Ad. (A. v.d. Holst) en zijn echtgenote. Uiteindelijk kwam alles bij mij terecht. Aan allen werd verzocht niet meer aan te lopen dan strikt noodzakelijk was, alle af te werken papieren werden onder de mom van fotoafdrukken in fotozakjes in de zaak bij mij afgeleverd gehaald of gebracht. Daar het op vervalste bewijzen doen terughalen van distributiebescheiden was uitgelekt, kon dit niet meer geschieden.
Het aantal te verzorgen personen steeg nog steeds. Om een betere en veiligere verzorging te krijgen, werden door mij nog verschillende personen aangezocht, te weten "het Sieraad" Zeer Eerwaarde heer de Kroon, "de Bruin" Zeer Eerwaarde Pater Laurentius, “Wein" de heer Weinberg, "Gus" Gussenhoven, “Ley" de heer Wellink en de Zeer Eerwaarde Heer Roothans "Hans" welke laatste via Johnie (Jan) Daamen contact onderhield. Via Tom of de toen in opleiding zijnde koerier "Peter" P. Abrahams kwam fotoafdrukken in fotozakjes in de zaak bij mij afgeleverd gehaald of gebracht. In die dagen kwam ik ook in contact met "Sander" (Theo Dirks, leider van knokploeg "Sander"). De losstaande vereniging van Anne Rinzema, alias Onno en 7.07, P. Walhout met Pseudoniem X.X. en Coolen, Leonard A. met schuilnaam C.S. werd op een door mij geleide vergadering, na gemeenschappelijk overleg, verdeeld en ingelijfd bij de L.O. wijken. Rinzema, zelf nam speciaal de verzorging van joden ter hand, terwijl de anderen (Egbert Wever als W.19 en Willy Vos zich specialiseerden in het onderbrengen van jongens in hun buurt, zij hadden van het Drents dorp a.h.w. een groot doorgangshuis van Eindhoven gemaakt.

De helpers in Strijp

Keerden financiën uit
Rinzema, Anne (Onno, 7.0.7)
Gussenhoven, L.A. (Gus, Oom Guus)
Wever, Egbert (W19, Eb)
Kapelaan de Kroon (het Sieraad)
Kapelaan Roothans, G.W. J.(Hans, de Zwart)
Kapelaan van Esch
Walhout, P. (X.X.)
Daamen, Jan M.(Johnny, A2)
=======
Behandelden alle soorten van gevallen
Welling, A.L.P
Gussenhoven, L.A. (Gus, Oom Guus)
Walhout, P. (X.X.)
Weinberg, J.S.H. (Wein)
Rinzema, Anne (Onno, 7.0.7)
Egbert Wever (W.19)
zie namenlijst 

Financiering van het onderduiken

Eindhovense Philips kader heeft een belangrijke rol gespeeld in het proces van "de bankier van het verzet". 
Iman Jacob van den Bosch is een van de oprichters van N.S.F. (Nationaal Steun Fonds).
Gelden waren nodig om het onderduiken te financieren, mensen over te halen om onderduikers in huis te nemen enz.
Lees de N.S.F. verhalen hier en welke Eindhovenaren hier een belangrijke rol hadden.
Na de bevrijding van Eindhoven is financiering voor onderduikers voor een aantal personen nog nodig geweest, niet iedereen vond direct werk.

Steungelden voor N.F.S. omgeving Eindhoven / Noord-Brabant
Deel van deze financiering kwam terecht bij L.O. (Landelijke organisatie voor hulp aan onderduikers). Bron archief ir. H.J. Gelderblom van Philips

Ondersteuningsbijdrage L.O. 1943-1944

Ondersteuningsbijdrage aan "duikers" Uitgekeerd door de LO Eindhoven in periode nov.1943 - september 1944.
Volgens de tekening werd 133 666 gulden opgehaald, de optelling van de bedragen geeft iets meer aan: fl. 133 870. 

Eindhovenaren die onderduiken

De meeste onderduikers in Eindhoven zijn personen die de Arbeitseinsatz, het werken in Duitsland, willen ontlopen. Hoeveel onderduikers er zijn geweest is onbekend. Veel Philips medewerkers zijn lange tijd "vrijgesteld" geweest van werken in Duitsland. Maar na de bombardementen op Philipsfabrieken waren veel arbeiders werkloos en zijn tussen juni 1942 en januari 1944 toch ruim 3300 verplicht in Duitsland te werk gesteld (Philips Biografie: Onder Duits beheer, p. 266,1997)
Hoewel Philips vele pogingen doet om deze dwangarbeid te voorkomen.
De term gesauckeld komt regelmatig terug op gevonden briefjes uit die tijd. Gesauckeld staat voor onder dwang werken in Duitsland en na tijdelijke terugkomst te zijn ondergedoken.
Deze naam komt van Ernst Friedrich Christoph Sauckel, hij was tijdens de oorlog de leider van de dwangarbeid in nazi-Duitsland, ter dood veroordeeld (en uitgevoerd) na de oorlog.

Ruim 200 duik- of onderduikersnamen die voorkomen op diverse documenten.

1

Onderduikers

Aarts
Abrahams
Alberts, Jan
Arends A.
Arends P.
Baas
Baaten
Baijen
Bandringa
Barrevoets
Bemmel, v
Berk, van den Johannes G.
Bies
Biet (m)
Biet (v)
Boerdonks
Bogers
Bok, de H
Bom
Bommel, v
Boom, v.d. of de
Bragt, v
Brand, v.d.Leendert
Braspennings
Breda, v
Broek, v.d.
Brouwer, de = Wim Kelder
Bruin, de
Bruin, Maarten de
Büdgen H ( schuilnaam Ven, v.’t)
Cadier
Cornelissen
Daal, v
Dartel, v
Deijk
Dey
Dijk , v
Dokters
Domb (k)
Domb (m)
Domb (v)
Dommelen v.
Donders
Dorst, Hubertus
Drenth
Drijver, Geert
Drudens (naam onduidelijk)
Duijzers
Dungen, v.d.
Eck, van Jan
Edens
Elderen
Elst, v.d.
Engelen, van
Folkers
Fouw, de
Francimond
Fransen
Gemert, Hendrikus van
Gennip, v
Gerrits
Geujen M.H.T.
Gevjen
Ghijssen
Greve, van
Groesen, N van
Grünfeld (m)
Grünfeld (v)
Grunsven, van

2

Onderduikers

Haagen
Haas, de
Ham, Gerard van
Harks
Henskens
Hest, v
Heugel, v.d.
Heutekom, v pseud. Haper, J van
Hillebrandt
Hollander
Holman
Houte, v
Hugers
Hulsman
Hurk, v.d.
Ideler
Iperen, v.
Jansen
Keijzer, de
Kemenade, v
Kinderen, der P.
Klinken, Barda van
Klinken, Reinder van
Klinken, Roelof van
Kluwers
Knoops
Knoops
Koeneman
Koomans, Leender
Kutmichael
Laak, v.d.
Laat, de
Lent, v
Ley, Jitse van der
Ley, Klaas van der
Linden, v.d.
Linneman
Louw, de
Louwers, Jan Markus
Lucee
Maas
Maurik, Jacob van
Melis
Merendonk, v.d.
Meulman
Meyer
Mierlo, v
Montijn
Moosdijk, v.d.
Muilenburg, Christan J.
Muilenburg, Johan T.
Mutsaers
Natris, de T.
Natris, de R
Niesthoven
Nouwens
Nuwenhoud
Oudjers, Jan
Paauw, de
Philippart
Piet
Pijs
Pluimers
Quakkelaar
Raaijmakers 3x?
Reemers
Rensen A.
Rijkens
Rijkens
Rijkers, Daniël
Rozenberg
Rozenfeld
Rubens
Ruijter

3

Onderduikers

Salomon (d) Dorij
Salomon (v) Gertrud
Sanders
Santvoort, v
Savenije (B.F. Savenije )
Schaafsma
Schaffner
Schipper
Schokker, A
Schuur, E
Schuurman, Bernard
Schuurman, Dirk
Serton
Siepel
Simons
Sintnicolaas
Slootmans
Smid
Smit
Smulders
Spaargaren
Sprengers
Staring
Stein (C. H. van der Steijn)
Stokkum, v
Straaten, Riet van
Straaten, Willem van
Swinkels
Tappel
Thaens
Theeboom
Tom (P. Haagen)
Tuijl, v
Ufkens
Vaan, de
Veen, van
Veldhoven, P N J. Van
Ven, v.d. J (!)
Verhagen
Verkuijlen
Vermeulen
Verton
Vieth
Visser, de
Vorstenbosch
Vries, de
Vrijmoed
Waarden
Wassermann (v)
Wassermann (m)
Waterman
Werveling
Wette, de
Wijs, de
Wijssmann (z)
Wijssmann E.M. / Weissmann 
Woerkum
Wolde, v.d.
Wolde, v.d.
Wools (m)
Wools (v)
Wouters
Zondag
Zwaan

Onderduikers aantal zijn ondergebracht buiten Eindhoven

Onderduikers en hun duikadressen. Aantal zijn actief in het verzet zoals: P.A.N. , O.D. en KP

Drijver, van de Brand en Sanders.

 Dey, Driesens, Holman, Hollander, Houten, Keijzer, van Stokkum en Ufkes

F.Boom - L Scheepjens
Term "werkt" waarschijnlijk na de bevrijding toegevoegd.
Diverse geloven: RK = Rooms-Katholiek, Geref = Gereformeerd, Protestant, Ned Herv = Nederlandse Hervormd, israëliet / Jood

Schriftje met de tekst Steunlijsten

F. Waarde en Albertus Tappel

A. van Santvoort - J.G.M. Bijen - H van Gemert - P.E. Schaafsma

Geujen, Henkens, van Geel, van de Moosdijk

W.J. Janssen, de Laat, Vorstenbosch, Sanders

H.A. Luceè, J. Haagen, Hulsman, Greve

van Groesen, Staring, Verton, van Tuil

van Veldhoven, van de Dungen, Fokers, Zondag

Domb, van Bemmel, W. Raaymakers, J. Raaymakers

P. Raaymakers, Baptist, Harks, Slootmans

Heertje, H. Bandringa, B. Bandringa, Strends (?) Henrica Weeke

Wools, Rozenberg, de Vries, Schmul Wassermann

Daniël Rijkers 6-4-1920

Codeboek Strijp

Aantal namen komen vaker voor, na de bevrijding zijn toevoegingen erop geplaatst.
 J.S.H. Weinberg is bij de organisatie "Landelijk Herstel district Eindhoven verantwoordelijk voor de afhandeling van de uitgekeerden gelden. Ook een lijst met helpers stelt hij samen, zie namenlijst Landelijk Herstel.

Rode doorstreep waarschijnlijk na de bevrijding geen ondersteuning meer nodig.

Anne Rinzema en P. Walhout onderhielden de Joden of Israëlieten

Onder zorg van kapelaan Roothans

Onder zorg van kapelaan de Kroon

Onder zorg van kapelaan van Esch

Onder zorg van L.A. Gussenhoven (Gus, Oom Guus)

Namen en aantal adressen

Namen en adressen

Jan Daamen ( Johnny) verzorgde de actieve verzetsleden. Van Heutekom, is pseud. J van Haper, Tom = J. Haagen, de Brouwer = Wim Kelder en Lucée =?

106 t/m 111

Zoeken van adressen was moeilijk

In het boek B&W Rond de Tweede Wereldoorlog in Groot-Eindhoven
 beschrijft Frans Dekkers, pagina 149 -151 de ervaringen op getekend door Mevrouw S. Wijtman-Vleer met hulp aan onderduikers en verzet.

Mevrouw S. Wijtman-Vleer

Mevrouw S. Wijtman-Vleer: 'In de zomer van 1940 vingen mijn ouders Wijtman aan met illegale activiteiten. Als enige dochter hielp ik vooral mijn moeder, omdat zij de spil in het geheel was. Aanvankelijk hielp ik met het verspreiden van illegale bladen als Trouw. Die bezorgde ik al wandelend met mijn baby – verstopt onder het matrasje – bij vertrouwde adressen aan huis.

Het illegale werk bracht mijn moeder in contact met een Philips-employé werkzaam op Nat Lab., ing. P. H.K. G. Cornelius, een Duitser van origine die met een joodse was getrouwd. Hij hield zich vooral bezig met het vervalsen van persoonsbewijzen voor joden en onderduikers en het vinden van onderduikadressen. Toen hij vroeg of wij onze woning aan de Julianastraat daarvoor beschikbaar wilden stellen, hoefden we daar niet lang over na te denken.
Cornelius bracht mijn moeder in contact met de financier van zijn verzetsgroep, mevrouw Philips-Van Lennep. Eens per maand haalde mijn moeder geld bij haar op. In de "boekhouding” van mevrouw Sylvia Philips-Van Lennep getrouwd met Frits Philips, zo vernamen we na de oorlog, werd mijn moeder met de codenaam “Vleermuis” aangeduid.

Onze woning werd hoofdzakelijk als doorgangshuis gebruikt. Ook hebben wij er voor langere tijd tientallen onderduikers in huis gehad. Tijdens de bezetting was er veel loslippigheid onder de mensen, om maar te zwijgen van verraad. Daar zijn tal van joden het slachtoffer van geworden. Soms ook de helpers. Zo werd de familie Van der Wal uit onze buurt verraden en gearresteerd. Die hadden zes joden in huis. Het dag-en-nacht-parool was dan ook zwijgen en oppassen.
'In onze woning verstopten we wapens voor het echtpaar van Bruggen en we hielpen hen bij het zoeken naar onderduikadressen. Op een dag vernamen we dat we geen contact meer met hen moesten opnemen: de SD had hun illegale werkzaamheden ontdekt. Rien van Bruggen was met rechercheur Harry Aarts bij Tilburg in de val gelopen toen ze met geallieerde piloten op weg naar België waren. Na de oorlog hoorde ik dat ze verraden waren.' Beiden overleven de oorlog niet en worden in kamp Vught geëxecuteerd.

Het grootste probleem voor ons was het vinden van onderduikadressen. Heel wat Eindhovenaren durfden het niet aan een onderduiker in huis te nemen. Wekenlang waren we daarvoor soms op pad. En ik moet helaas zeggen dat sommige joden heel lastig of kieskeurig konden zijn. Ik herinner me een vrouw voor wie geen enkel adres naar haar zin was. Het was te klein of er was te weinig comfort. Velen daarvan raakten daardoor in moeilijkheden en werden opgepakt. Weer andere joden gaven blijk van wantrouwen tegenover ons. Voordat ze door ons werden ondergebracht, werd hun huisraad onder verschillende adressen verdeeld, zo van de linkerschoen hier en de rechterschoen daar. Dan waren de mensen in staat om te zeggen; jullie zoeken het verder zelf maar uit. Er waren na de oorlog ook mensen die zeiden: zoiets doen we nooit meer.
Na de bevrijding hielpen wij opnieuw joden. Nu die – nog in hun streepjespakken gekleed - uit de concentratiekampen terugkeerden en in het Veemgebouw van Philips werden opgevangen waar we hen moesten ontluizen. Ik vond het heel indrukwekkend hoe die uitgemergelde mensen, die nauwelijks konden staan, het Wilhelmus zongen. Wij hebben onze plicht gedaan en wisten vooral door de inzet van mijn moeder een groot aantal joden uit handen van de Duitsers te houden. Mijn moeder is nooit voor haar verzetswerk onderscheiden, ook niet postuum, en dat is iets wat mij nog altijd steekt.'

Joodse onderduikers in Eindhoven

Op deze site staan diverse verhalen van Joodse onderduikers, die door bekenden zijn geholpen.
In Eindhoven woonden zo'n ruim 900 Joodse mensen in 1940. Hiervan zijn zo'n 600 die de oorlog hebben overleefd. De meeste waren ondergedoken, een klein aantal is tijdens de aanvang van de bezetting gevlucht.
Hiernaast zijn er zo'n 100 tot 200 (schatting) joodse mensen extra in Eindhoven ondergedoken geweest, uit andere steden.

Aantal verhalen over en van Joodse onderduikers

1943 E.M. Weissmann en F. Bies, 16- 6- 1898 / 29-2-1904 gevlucht uit Den Haag en ondergedoken en ondersteunt in Eindhoven

Joodse familie duikt onder in Eindhoven. Zeven bewoners van de Sillestraat in Den Haag, waar zij voorheen woonden zijn deporteert en vermoord.
Zij werden geholpen door Anne Rinzema met de schuilnamen: 7.07 of de naam "Onno". (schrijfwijzen Wijssmann had waarschijnlijk moeten zijn Weissmann)

1943 F. Weissmann, 8-9-1924 gevlucht met zijn ouders uit Den Haag en ondergedoken en ondersteunt in Eindhoven. (

(schrijfwijzen F. Wijssmann had moeten zijn Weissmann)

Codeboek dat tijdens de oorlogsjaren is gebruik: code, namen en duikbedragen voor de onderdak verleners. De adressen werden ergens anders bewaard. De namen van de uitbetaler en de contactman Rinzema en Wallhout zijn na de oorlog toegevoegd met potlood. 

In deze bovenstaande lijst staan alle 21 Joodse onderduikers die door Strijpse onderduikcentrale zijn geholpen.

Lees het verhaal "de Pauw" (oorspronkelijke naam de Paauw) Johanna de Paauw, een meisje van 14 jaar alleen ondergedoken in Eindhoven.
Johanna de Paauw heeft als enige van haar familie de oorlog overleefd. 

Ondergedoken op 22-7-1942 in Eindhoven. Joodse familie Solomon, Cliostraat 6 Amsterdam. De persoon die is achtergebleven op dit adres of niet gevlucht is Annie Beatrice Meier-Salomon, Zij is op 30 september 1942 vermoord in Auschwitz op 38 jarige leeftijd.

Gertud Solomon 5 -1-1881 en Dorij Solomon 10-10-1918 overleven en zijn ondergedoken Frankrijkstraat 425 (bij een slagerij)?

Niet iedere Joodse onderduiker redt het.

Phocas Kroon (1944 -2021) onderzocht de arrestatie van Joden in Eindhoven, volgens zijn onderzoek is er sprake van 22 gebeurtenissen waarbij in totaal 71 joden zijn gearresteerd.
In de processtukken staan bij de getuigenissen van 59 joden de namen genoemd.  
Waarvan 11 uit Eindhoven , 21 van buiten Eindhoven (vooral Amsterdam) en 27 joodse patiënten van het Krankzinnigengesticht.
Hoe zijn de kleine 300 andere joodse slachtoffers van Eindhoven in Duitse handen terecht gekomen?
Veel joden hebben niet geweten welk lot ze tegemoet gingen, zij melden zich gewoon voor het transport naar Westerbork.
Van de 800 voljoden (4 joodse voorouders) en niet gemengd gehuwd zijn er 330 vermoord.
470 hebben het dus overleefd door onder te duiken en een klein deel overleven de concentratiekampen en keren terug.
In ander rapport schrijft Phocas Kroon: In Eindhoven woonden zo'n ruim 900 Joodse mensen in 1940. Hiervan zijn zo'n 600 die de oorlog hebben overleefd. 

Lees bijzonderheden in de spreadsheet van Phocas Kroon als PDF of als Excel met allerlei extra gegevens.

Vierjarige Floortje Citroen en vele anderen redden het niet...

Eindhoven, 6 juli 1943. Leendert de Wit gaat die morgen naar een adres aan de Helmerslaan (Fränkel) om een joods kindje op te halen, dat daar tijdelijk is ondergebracht. Hij wil haar naar een nieuw onderduikadres brengen. Als hij heeft aangebeld wordt de deur opengedaan door Verweij, een rechercheur van de Eindhovense politie die voor de "Postenstelle Eindhoven" van de Sicherheitsdienst werkte. De Wit slaagt er niet in om te ontsnappen doordat hij niet tijdig het slot van zijn fiets kan openen en bovendien wordt hij met een revolver bedreigd. Hij wordt gesommeerd het huis binnen te gaan. De Wit en het joodse kindje worden door twee rechercheurs naar het politiebureau van Eindhoven gebracht. Het joodse kindje was de vierjarige
Floortje Citroen uit Amsterdam. Op 16 juli wordt zij samen met haar moeder in Sobibor vermoord.
Jacoba Louise Citroen-Sluijs zat met haar man ondergedoken in Barneveld. Hun dochter Florence Rosette (Floortje), was ondergebracht in Eindhoven. Omdat het adres in Barneveld te gevaarlijk werd, ging Jacoba Louise op zoek naar een ander adres. Op het station van Ede werd ze gearresteerd door twee leden van de Kolonne Henneicke. Ze had een brief ontvangen van het adres waar dochter Floortje tien dagen eerder was ondergebracht. In de brief was het adres in Eindhoven vermeld en
daardoor kon Floortje worden opgespoord. Floortje Citroen werd met haar moeder naar Westerbork gedeporteerd. Jacoba Louise Citroen-Sluijs 

Waalre, 6 juli 1943. Twee uur nadat Leendert de Wit in Eindhoven is gearresteerd wordt zijn huis in Waalre bezocht door twee SD-ers uit Eindhoven, een Duitser en de rechercheur Verweij. Zij komen huiszoeking doen. De vijftienjarige zoon heeft tijdig de joodse onderduikers kunnen waarschuwen die zich snel verborgen hebben op de bovenverdieping. De huiszoeking leek niets op te gaan leveren maar op het moment dat zij weer wilden vertrekken werd een kreet van een van de onderduikers gehoord. De rechercheurs concludeerden dat er op de bovenverdieping mensen moesten zitten. Zij beklopten de planken en dreigden er door heen te schieten. De toestand was onhoudbaar en er kwamen negen onderduikers tevoorschijn. Er werd gebeld met de Postenstelle
Eindhoven: “We hebben negen joden gevonden, stuur de grote wagen maar”. Onder de gearresteerden waren de twee jonge kinderen van dokter Slager. Zij herkenden een van de rechercheurs als een patiënt van hun vader.
In het huis op de Julianaweg werden 9 personen gearresteerd, behorende tot een familie de Jongh uit Eindhoven, een gezin De Zwarte uit Amsterdam en mevrouw Slager met twee kinderen uit Eindhoven. Het echtpaar dat hen onderdak gaf wordt gearresteerd wegens “jodenbegunstiging”. Alleen de kinderen Slager, Jack Norbert Slager, 10 jaar en Leonora Greta Slager, 11 jaar overleefden de oorlog. Gesina de Zwarte, een twintigjarige verpleegster, dochter van Simon de Zwarte, was elders in Waalre ondergedoken en
kwam veilig door de oorlogsjaren.
Bron: Jan Bader "Kroniek van 'n vervolging"

De rol van de Sicherheits Dienst (S.D.) afdeling Eindhoven bij de joden vervolging 1940-1944

Phocas Kroon (1944 -2021) onderzocht ook de S.D. in Eindhoven.

Een Duitse politieagent werd hoofd SD Eindhoven

De SD afd. Eindhoven was gevestigd in de Paradijslaan 35. De SD leden hadden als taak de Joden te arresteren.
Daarnaast waren ze ook betrokken bij arrestatie van mensen in bezit van een radio’s. Ook arresteerden ze mensen die anti Duitse of verzetsactiviteiten ondernamen of wie ondergedoken was om aan de arbeidsdienst in Duitsland te ontsnappen.

De afdeling bestond uit:
Wilhelm Weber, hoofd SD Eindhoven, hij was oorspronkelijk een Duitse politieagent en woonde in Krefeld. Veroordeelt tot 19 jaar gevangenisstraf. 

Wilhelm Frohnapfel, was Duitser en sneuvelde tegen het einde van de oorlog.

Nederlander: Adrianus Jacobus Jozef Wolterbeek (geb 27-10-1901 in Breda), Wattstraat 4 Eindhoven. Adrianus Wolterbeek is veroordeeld tot 12 jaar gevangenisstraf. “Verdachte heeft bewust de vijand hulp verleend en meegewerkt aan de arrestatie van ondergedoken joden” en “ Verdachte heeft in meerdere gevallen bij huiszoekingen of arrestaties onnodige activiteiten getoond.”

Nederlander: Wilhelmus Antonius Adrianus Verweij (geb 5-10-1906), Barrierweg 171 Eindhoven. Wilhelmus Verweij is veroordeeld tot vijf jaar “voor hulpverlening aan de vijand.”

Diverse foute agenten zoals Haasz hielpen de SD, allen zijn ontslagen. Na de oorlog zijn z'n 40 Eindhovense agenten, wachtmeesters, (opper)luitenants en allerlei andere functies ontslagen, volgens de Nederlandsche staatscourant.

Gewestelijk Arbeidsbureau Eindhoven

Het verzet van ambtenaren en werknemers bij Gewestelijk Arbeidsbureau Eindhoven.

Gewestelijk Arbeidsbureau Eindhoven

Fachberater, ook wel Fachwerber genoemd, waren toezichthouders op de Gewestelijke Arbeidsbureaus die bepaalden wie er geschikt waren voor uitzending naar Duitsland, de zogenaamde Arbeitseinsatz. Ze werkten aan de hand van lijsten opgesteld door 'uitkamcommissies' die bestonden uit een vertegenwoordiger van het Amt für Technik en een ambtenaar van het arbeidsbureau. De Fachberater waren in de regel nationaalsocialisten. In Eindhoven was de Duitser Hubert Berbuir benoemd Fachberater.

Het verzet op het arbeidsbureau, rechtstreeks onder het oog van den Duitse Fachberater, vergde veel beleid en het sterkste wapen was aanvankelijk de administratieve chaos, die voortdurend vergroot, een pracht gelegenheid opleverde voor het verlichten van allerlei manipulaties die ten doel hadden de Duitse ronsel acties te traineren en te torpederen.

Voor allerlei examens, vakopleidingen en andere studie redenen werd uitstel bedongen en uitstel betekende veelal afstel, omdat vergeten werd den mensen na afloop van den gestelden termijn weer op te roepen.

Was vertrek echter onvermijdelijk geworden dan werd als laatste redmiddel aanbevolen naar 't station te gaan, zich als vertrokken te laten registreren en zich dan kalm naar huis te begeven om na enigen tijd het werk weer te hervatten alsof niets gebeurd was. Wat dan ook in vele gevallen gelukt is.

Alle methodes van Fachberaters enz. inzake de mensenjacht werden door de ambtenaren gerepliceerd, en wel op voortreffelijke wijze, met het gevolg dat tot nu toe alle ronselacties mislukt waren. De ene actie smoorde de andere en het aantal arbeiders, dat was vertrokken, was slechts een fractie van het aantal, dat werd opgeëist. Het uiteindelijk resultaat van de meldingsplicht was zo miniem, althans voor de moffen, dat tenslotte besloten werd alles nog maar eens opnieuw te doen, maar dan beter.

1944 vervalst ausweis met stempel Gewestelijk Arbeidsbureau Eindhoven

foto © Jacques Hermans / Eindhovenfotos.nl

1944 vervalst ausweis met stempel Gewestelijk Arbeidsbureau Eindhoven

foto © Jacques Hermans / Eindhovenfotos.nl

Nog meer tegenwerking...

Keuringsrapporten werden door het artsenverzet vervalst, de simpele handtekening van Duitse bezetter leverde al lang geen moeilijkheden meer op, legaal afgekeurden deden dienst om naamgenoten te redden, gefingeerde droevige familieomstandigheden werden aangevoerd enz. enz., om het aantal slachtoffers zo gering mogelijk te houden. Hier naast moest echter gezorgd worden dat de Duitsers ten minste de illusie behielden, dat ze voldoende arbeiders stuurden. De Duitsers wisten helaas maar al te goed dat ze belazerd werden, alleen wisten ze niet door wie en op welke wijze. De goede ambtenaren werden ontslagen. De S.D.-er Weber en Klingbeil werden gevreesde bezoekers op het arbeidsbureau, die o.a. een einde probeerde maken aan sabotage in het Arbeidsbureau en vele arrestaties verrichtte. Zo is Directeur van het Gewestelijk Arbeidsbureau, Mr. Ph.Werner, in Vught vastgezet door de Duitse bezetters. September 1943 werden de wachtmeesters Gerrit Hendrik Houtsager, W.C. Böhler en George Deelman vastgezet omdat ze persoonsbewijzen zgn. "Ausweise" en stempels hadden ontvreemd uit het Arbeidsbureau te Eindhoven. Houtsager en Böhler zijn door deze SD arrestaties omgekomen in Duitse concentratiekampen. (bron: www.gemeentepolitieeindhoven.nl) Ook de medewerker S.Breukel moet in 1943 onderduiken. Direct na de bevrijding werd hij in zijn functie hersteld en werkte mee aan de opbouw en uitbreiding van Gewestelijk Arbeidsbureau.

De spanning steeg, de stemming werd nerveuzer, naarmate de verzetskern steeds meer geëlimineerd werd door sterke infiltratie van N.S.B.-ers en andere onbetrouwbare elementen. Ook de talrijke arrestaties stelden aan de achtergebleven ambtenaren de hoge eisen.
Op een gegeven moment moesten er meer arbeiders naar verdedigingswerken en vliegveld, ook Philips had grote behoefte aan werkkrachten, zodat de deportatie naar Duitsland terugliep. Dit betekende geen rust, het werd nu een sport om met valse doktersverklaringen, valse overlijdensaktes enz. Medewerkers van het arbeidsbureau hebben veel uitzendingen kunnen voorkomen.

5676 mannen zijn nooit naar Duitsland gestuurd, zo'n 1500 mannen en vrouwen gingen vrijwillig.

Zij die hun nieuwe T.B. bezitten

Iedere Nederlander heeft een distributiestamkaart waarop distributiebonnen verkrijgbaar zijn. Hiermee kan een bepaalde hoeveelheid goederen worden gekocht. Op 4 december 1943 gaan de Duitse autoriteiten over tot de uitgifte van een tweede distributiestamkaart (T.B.). Deze wordt nu gekoppeld aan het persoonsbewijs. Doel was te verhinderen dat Joodse en andere onderduikers en verzetsmensen aan voedsel konden komen. Ook zouden ze daartoe makkelijker op te sporen zijn, door de bezetter.
Uiteindelijk waren er meer T.B.'s uitgegeven dan mensen in Nederland woonden, dus deze T.B. is massaal vervalst
Hieronder een lijst van personen die een valse TB in hun bezit hebben in Eindhoven.

H. v.d.Berk - Zeelsterstraat 30
W. v.d.Boer - Schootschestraat 37
H. Bok - Lochemstraat 61
A. v.Deursen - Bootenlaan 69
W. Fraasen - Lochemstraat 67
P. v.Gent - Zutphenstraat 7
M. v.Groesen - Zutphenstraat 11
G. Hulsman - Kreugelstraat 46
F. Harks - Strijpschestraat 107
F. v.Hout - Hastelweg 67b
S. Helmonds - Kreugelstraat 37
J. Jordans - Halvemaanstraat 79
A. Verbakel - Hastelweg 107!
A. Verstraten - Hurkschestraat 17
P. Tiebaxs - Anjelierstraat 56
C. Voorkamp - Bomstraat 28 
J. Teeuwen - Hastelweg 28
B. Vink - Strijpschestraat 163
H. Verwey - Ruurlostraat 11
J. Vorstenbosch - Botterstraat 17
A. d.Wijs - Lochemstraat 41
D. Schuurman - Schootschestraat 132
A. d.Grunt - Zeelsterstraat. 279
F. Pulles - Strijpschestraat 89
C.d.Brouwer - Schouwbroekscheweg 20! 
A. v.Gemert - Schouwbroekscheweg 130
A. Tappel - Wilgenstraat 27
A. Versteyne - Lochemstraat 29
J. Voorjans - Schootschestraat 15
A. Rensen - Annastraat 25
P. d.Wolde - Apeldoornstraat 27
J. v.d.Boomen - Bootenlaan
J. v.d.Ley - Beukenlaan 10
K. v.d.Ley - Beukenlaan 10
J. v.d.Linden - Gelderlandplein 1
J. Swinkels - Gelderlandplein 20
R. v.Klinken - Zwaanstraat 2
W. d.Leeuw - Needestraat 18
H. Engel - Schouwbroekscheweg 31 
F. Garenfeld - Zeelsterstraat 198

Voorbeelden stempels waarmee valse documenten werden gemaakt.

Voorbeelden stempels waarmee valse documenten werden gemaakt.

Voorbeelden gemeentelijke stempels waarmee valse documenten werden gemaakt.

Rie Jansen helpt

Rie Jansen (doopnaam Maria) en Cor van Reuth waren zeer actief met het helpen van (joodse) onderduikers. Zij was begin veertig in de oorlogsjaren en woonde in de Paradijslaan 50 (huidige 22-C) Eindhoven. Rie was verpleegster en had door haar functie ook toegang tot het Eindhovense politiebureau. Zij kreeg daar hulp van de politieagent P.E. (Piet) Soethout en oud-burgerwachter J.Bogers. Zij smokkelde brieven en boodschappen naar buiten en zorgde dat sommige celbewoners opgenomen werden in het ziekenhuis en dan onderdoken. Ook op het gemeentehuis had zij veel contacten en met diverse ziekenhuizen en instellingen waar mensen tijdelijk werden ondergebracht. Zij onderhield nauwe contacten met de P.A.N. en andere verzetsleden in Eindhoven voor o.a. extra voedsel- en andere bonnen.

De namen in dit verslag van Rie en uit de studie "De joodse gemeenschap van Eindhoven 1940-1945", uit 2003.van Phocas Kroon (1944- 2021) zijn de daarin genoemde namen opgenomen in het onderstaande overzicht.

Extra: 45 Eindhovenaren en anderen die (joodse) onderduikers hielpen en/of lid van de ondergrondse waren:

Bakker, hr. Eindhoven
Berge, ten dokter Eindhoven
Bogers politie Eindhoven
Broek, H. v.d. Ganzebloemstraat Eindhoven
Brouwer, G. Eindhoven
Bruggen van - Moorsel van Johanna Nicolaas Beetsstraat 41 Eindhoven
Bruining , Hajo Frankrijkstraat 40 Eindhoven
Demmink, H. Pasteurlaan 73 Eindhoven
Dings, fam. Valkenswaard
Dongen dokter Eindhoven
Gestel, A.A. van Strijpsestraat 122 Eindhoven
Heeswijk, J.F. van Botenlaan Eindhoven
Heyden, P.J. van der, Berg mevr. van de Eckartseweg 25 Eindhoven
Hoppenbrouwers, J.C. Woenselsestraat 454 Eindhoven
Jansen , M. Rie Pradijslaan 50 Eindhoven
Jansen Aalst
Kampers administrateur R.P.I Eindhoven
Kersemakers dokter Veghel
Lavrijssen , fam. Son
Leeuw, fam. de Eindhoven
Lindner, G.H.M. Balsemienstraat 8 Eindhoven
Loo, v.d. dokter Eindhoven
Los, Cornelis uit Den Haag Waalre
Mes en Scholten, fam. Hoogstraat 185 Eindhoven
Mooij , dr. A.M. geneesheerdirecteur Rijks Krankzinnigengesticht
Boschdijk 771 Eindhoven
Oppenheimer , J duikt onder in: Strobloemstraat 13 Eindhoven
Prins Rechtestraat Eindhoven
Rademakers gemeentewerken Eindhoven
Reuth , C.W.J. Cor. van verloofde Rie Jansen Eindhoven
Schaick, van gemeente Jacques Perkstraat 1 Eindhoven
Schellen, Ton - Best
Schraeder gemeente, afd. Inkoop Eindhoven
Soethout politie Eindhoven
Specken , dr. Jos L.H. St. Joseph ziekenhuis Eindhoven
Tinbergen Lerares Lorentzlyceum Eindhoven
Velden, W. van der Nuenen
Verwey- Jonker, Hilda Eindhoven
Vingerhoets dokter Helmond
Wijdeven, Dina van de Boschdijk 1073 Eindhoven
Wijk, J.H. van Eindhoven
Wit, L. de, Visser, Leuntje Waalre
Zennike, hr. Lieshout
naam? Dorpstraat 21c Someren