Voormalig stadhuis van Eindhoven aan de Rechtestraa

Wie niet beter wist, zou bij het zien van het voormalige raadhuis van Eindhoven onmiddellijk aan een kerk hebben gedacht.

Het gebouw vertoonde inderdaad grote overeenkomsten met de neogotische kerken die na het herstel van de bisschoppelijke hiërarchie in 1853 overal in Nederland als paddenstoelen uit de grond schoten. Het stadhuis had een centrale, slanke toren met een hoge, met leien beklede spits, geflankeerd door vier kleine torentjes. Ook de puntige daken en de spitsboogvensters deden kerkelijk aan. Alleen het bordes met de dubbele trap en het balkon met daarboven het stadswapen verrieden de wereldlijke functie van het gebouw. In de onderste verdieping van het stadhuis waren destijds het politiebureau en de gevangenis gevestigd.

Het ontwerp voor het stadhuis kwam tot stand nadat een eerder uitgeschreven prijsvraag op niets was uitgelopen. Stadsarchitect J.A. van Dijck kreeg uiteindelijk de bijzondere opdracht om uit de inzendingen een nieuw ontwerp samen te stellen. Hij liet zich duidelijk inspireren door de nieuwe stijlstroming van de gotiek. De bouw van de Sint-Catharinakerk, de kolossale basiliek van architect P.J.H. Cuypers die in hetzelfde jaar (1867) als het stadhuis in gebruik werd genomen, was ongetwijfeld een extra stimulans om in deze stijl te bouwen. Met zijn neogotische uiterlijk was het stadhuis een uitzondering op de regel. Raadhuizen werden in die tijd hoofdzakelijk in een neoclassicistische stijl gebouwd, waarbij de vormen werden ontleend aan de Griekse en Romeinse tempelbouw. De gotiek werd aanvankelijk namelijk alleen als de juiste stijl voor religieuze bouwkunst beschouwd. Onder invloed van kunstenaar Alberdingk Thijm en architect Cuypers werd de gotiek zelfs geprezen als 'Gode welgevallige kunst', terwijl het neoclassicisme als heidens werd afgewezen.

Het stadhuis van Eindhoven was een van de eerste voorbeelden in Nederland van een niet-kerkelijk gebouw waarin de neogotiek werd toegepast. Pas tien jaar later, met de bouw van het Rijksmuseum door architect Cuypers, werd de toepassing van neogotiek gebruikelijker in de profane architectuur. Rond de eeuwwisseling ontstond er zelfs een ware hausse van deze stijl, wat terug te zien is in de vele postkantoren en andere openbare gebouwen uit die periode.

Hoewel de gemeente Eindhoven met het stadhuis een bijzonder en karakteristiek bouwwerk bezat, kon dit niet voorkomen dat het in 1967 werd afgebroken. Op 26 juni 1967 viel het raadsbesluit tot sloop. Bijna twee weken daarvoor was een aannemer echter al begonnen met het verwijderen van het dak aan de achterzijde. In het najaar van 1967 was er niets meer van het stadhuis te zien.

Al in 1930 bleek het gebouw te klein en werd elders in de stad een voorlopig secretariegebouw in gebruik genomen. De behoefte aan een groter stadhuis nam na de oorlog toe en tijdens de zoektocht naar nieuwe huisvesting daalde de belangstelling voor het oude gebouw. De onverschillige houding van de gemeentelijke overheid ten aanzien van het oude stadhuis werd vooral zichtbaar toen voor de verbreding van een stukje trottoir het hele bordes met de trappen werd weggehakt.

In 1957 voorzag het nieuwe bestemmingsplan, in het kader van de wederopbouw van het naoorlogse Eindhoven, in een doorbraak op de plaats van het gemeentehuis. Vele protesten en het feit dat het gebouw enkele jaren daarvoor op de monumentenlijst was geplaatst, mochten niet baten. In 1967 ging het tegen de vlakte.

De doorbraak werd overigens bij nader inzien niet uitgevoerd, zodat op de lege plek later iets nieuws gebouwd kon worden. Aan het einde van de Jan van Hooffstraat staat nu, in plaats van een sierlijk torentje, een meedogenloze gevel.

De straat voor het stadhuis heette vroeger het Korenstraatje, waar de korenmarkt werd gehouden. Tegenwoordig heet deze straat de Jan van Hooffstraat, vernoemd naar de bekende Eindhovenaar die in de napoleontische tijd minister van Justitie was.